حذف کاتالیزور؛ قبل از بریدن اینها را بدانید
کاتالیست گرفته را ببرید یا عوض کنید؟ اینکه کاتالیست چه میکند، بعد از حذفش چه پیش میآید، چه چیزی خرابش میکند و راه درست برای پراید، ۲۰۶، پارس و سمند.
حرف ما از اول روشن باشد: کاتالیست را نبرید. اگر گرفته، علتش را پیدا کنید، درستش کنید و یک کاتالیست سالم بیندازید. بریدنش روی موتور تنفس طبیعی تقریباً هیچ قدرتی نمیدهد که کاتالیست نو ندهد، ولی چراغ چک، خطر رد شدن در معاینه فنی، دود بدبو، صدای بلندتر و جریمه را با خودش میآورد. کاتالیست، که در بازار به آن کاتالیزور هم میگویند، بیشتر از آنکه به کار ماشین شما بیاید، به کار کسی میآید که پشت سرتان در ترافیک ایستاده است.
کاتالیست دقیقاً چه کار میکند
کاتالیست یک محفظه فلزی است با مغزی لانهزنبوری که رویش لایه نازکی از فلزهای گرانبها، یعنی پلاتین، پالادیم و رودیم، نشسته است. وقتی دود از این کانالها رد میشود، سه آلاینده اصلیاش تغییر میکنند: مونوکسید کربن و هیدروکربن نسوخته، یعنی همان بنزین نیمسوز، به دیاکسید کربن و بخار آب تبدیل میشوند و اکسیدهای نیتروژن به نیتروژن. به همین خاطر به آن کاتالیست سهراهه میگویند.
این کار دو شرط دارد: کاتالیست باید داغ باشد (حدود ۴۰۰ درجه) و مخلوط سوخت و هوا باید نزدیک نسبت ایدهآل بماند. سنسور اکسیژن اول، که قبل از کاتالیست است، به ECU میگوید مخلوط غنی است یا رقیق تا پاشش را مدام اصلاح کند. در ماشینهای یورو ۴، از پراید و تیبای جدیدتر تا ۲۰۶، پارس و سمند EF7، یک سنسور اکسیژن دوم هم بعد از کاتالیست نشسته که فقط یک کار دارد: بپاید کاتالیست کارش را میکند یا نه. اگر سیگنال سنسور دوم شبیه سنسور اول شود، ECU میفهمد کاتالیست دیگر چیزی را تصفیه نمیکند.
چرا بعضیها سراغ بریدنش میروند
سه دلیل را بیشتر از همه میشنوید. اولی گرفتگی است. کاتالیست گرفته جلوی دود را میگیرد، ماشین در سربالایی و دور بالا خفه میشود و سریعترین «راهحل» در بعضی اگزوزسازیها خالی کردن مغزی یا گذاشتن یک لوله صاف به جای آن است.
دومی قدرت است. مجله آمریکایی Grassroots Motorsports روی یک مزدا میاتای ۱٫۶ لیتری که هدرز و منبع اسپرت هم داشت، کاتالیست را با لوله صاف عوض کرد و روی داینو فقط یکی دو اسببخار در دورهای بالای ۵۵۰۰ گرفت؛ با کاتالیستهای پرجریان هم همان عدد به دست آمد. خود مجله نوشته بسیاری از ماشینهای مدرن دستنخورده با گذاشتن کاتالیست پرجریان هیچ قدرتی اضافه نمیکنند. پس اگر بعد از بریدن کاتالیست ماشینتان سبکتر شده، به احتمال زیاد کاتالیست گرفته بوده، و کاتالیست نو هم همین حس را برمیگرداند.
سومی پول است. کاتالیست فلز گرانبها دارد و کاتالیست کهنه هم خریدار دارد، آنقدر که دزدها هم سراغش آمدهاند. تیر ۱۴۰۵ پلیس تهران دو نفر را دستگیر کرد که به ۳۰ فقره سرقت کاتالیست از ال۹۰ و ساندرو در غرب تهران اعتراف کرده بودند و جنس دزدی را اینترنتی میفروختند.
بعد از بریدن چه پیش میآید
چراغ چک اولین نشانه است. در ماشینی که سنسور اکسیژن دوم دارد، دیر یا زود چراغ چک روشن میشود و کدی مثل P0420، یعنی کارایی کاتالیست کمتر از حد مجاز، ثبت میشود. بعضی کارگاهها برای خاموش کردنش یک قطعه به اسم «فیکر» زیر سنسور دوم میگذارند یا سنسور دوم را در ECU غیرفعال میکنند. این کار چراغ را خاموش میکند، نه آلودگی را. خواندن کد خطا با یک دیاگ ساده کار سختی نیست، ولی پاک کردنش چیزی را درست نمیکند.
بعد نوبت معاینه فنی است. در مرکز معاینه، پراب دستگاه گازسنج را داخل اگزوز میگذارند و غلظت گازهایی مثل مونوکسید کربن و هیدروکربن را میخوانند؛ یعنی دقیقاً همان چیزهایی که کاتالیست قرار بود کم کند. مدیرعامل وقت ستاد معاینه فنی تهران در ۱۴۰۰ گفته بود ملاک قبولی خود گازهاست، نه نصب بودن کاتالیست، و در آزمون معمولی حتی کاتالیستی با بازده حدود ۴۰ تا ۵۰ درصد، اگر موتور کاملاً سالم باشد، ممکن است قبول شود. پس ماشین بیکاتالیست فقط وقتی شانس دارد که موتورش بیعیب باشد و یک شمع ضعیف یا سنسور کمجان ممکن است برای رد شدنش کافی باشد. به گفته همان مقام، در آزمونی که در دور بالای موتور انجام میشود، نقش کاتالیست از این هم پررنگتر است.
پلیس هم بیکار نیست. رانندگی با خودروی دودزا تخلف جداگانهای در جدول جریمههاست و پلیس میتواند معاینه فنی چنین ماشینی را باطل و خودش را توقیف کند. پلیس راهور تهران شهریور ۱۴۰۵ اعلام کرد از ابتدای سال معاینه فنی ۲۹۴ خودرو را باطل کرده و بیش از ۱۴ هزار و ۲۰۰ خودروی دودزا را جریمه کرده است.
میماند بو و صدا. دود ماشین بیکاتالیست مونوکسید کربن و هیدروکربن خیلی بیشتری دارد؛ همان بوی تند بنزین نیمسوز که پشت بعضی ماشینها در ترافیک حس میکنید. در تهران که بخش بزرگی از آلایندههای گازی هوا از اگزوز ماشینها میآید، این فقط مسئله سلیقه نیست. صدای اگزوز هم بعد از بریدن کاتالیست معمولاً بلندتر و خشنتر میشود و پای جریمه آلودگی صوتی و وزوز آزاردهنده اگزوز را هم وسط میکشد.
اگر ماشینتان هنوز در دوره ضمانت است و کاتالیست یا سنسور اکسیژن مشکل دارد، اول سراغ نمایندگی بروید. طبق ماده ۵ قانون هوای پاک، قطعاتی که کارشان کنترل آلایندگی است در دوره ضمانت (دستکم دو سال یا ۴۰ هزار کیلومتر) مشمول ضمانت کاملاند و تعمیر یا تعویضشان رایگان است. کاتالیستی که بریده شده، دیگر ضمانتی ندارد.
کاتالیست چرا میگیرد و از کجا بفهمید
کاتالیست گرفته معمولاً اینطور خودش را نشان میدهد: ماشین در سربالایی و دور بالا نفس کم میآورد، مصرف بالا میرود، گاهی از زیر ماشین صدای جرینگجرینگ مغزی شکسته میآید، گاهی بوی تخممرغ گندیده بلند میشود و چراغ چک هم روشن است. مکانیک با اندازهگیری فشار برگشتی دود میفهمد کاتالیست گرفته یا نه، و با مقایسه دمای ورودی و خروجیاش میفهمد اصلاً کار میکند یا نه؛ خروجی کاتالیست سالم از ورودیاش داغتر است، چون واکنشهایش گرما تولید میکند.
ولی کاتالیست معمولاً خودش خراب نمیشود؛ چیزی خرابش میکند. این جدول رایجترین مقصرها را نشان میدهد:
| علت | چه بلایی سر کاتالیست میآورد | اول چه چیزی را چک کنید |
|---|---|---|
| احتراق ناقص (میسفایر) | بنزین نسوخته داخل کاتالیست میسوزد، داغش میکند و مغزی ممکن است ذوب شود | شمع، کویل، وایر و انژکتور |
| مخلوط غنی | همان داغ شدن بیش از حد | سنسورها، انژکتور نشتی و خطاهای ECU |
| روغنسوزی | ترکیبات روغن روی مغزی مینشیند و آن را از کار میاندازد | رینگ، لاستیک ساق سوپاپ، دود آبی |
| نشت ضدیخ به سیلندر | مغزی مسموم میشود | واشر سرسیلندر و کم شدن ضدیخ |
| مکمل و ماده افزودنی در بنزین | مغزی مسموم میشود | دفترچه راهنما؛ مثلاً دفترچه دنا ریختن انژکتورشور و تقویتکننده اکتان در بنزین را منع کرده |
برای همین عوض کردن کاتالیست بدون درست کردن علت، یعنی فرستادن کاتالیست نو به همان سرنوشت.
راه درست، قدم به قدم
اول علت را پیدا کنید: خطاهای ECU را بخوانید، شمعها و کویلها را ببینید، مصرف روغن و ضدیخ را زیر نظر بگیرید. اینها همان کارهای ارزانی است که قبل از هر تیونینگی هم باید انجام شود.
بعد سراغ خود کاتالیست بروید. اگر گرفتگی سطحی است، شاید شستشو کمک کند، ولی مغزی ذوبشده یا شکسته با هیچ شستشویی درست نمیشود. کاتالیست نو را اصل یا از برند معتبر و از فروشنده معتبر بخرید. همان مدیرعامل ستاد معاینه فنی تهران گفته بود کاتالیست تقلبی و غیراستاندارد یکی از دلایل رد شدن ماشینها در معاینه فنی است. اگر هم قرار است روی ۲۰۶ هدرز ببندید، که کاتالیستش مستقیم به منیفولد پیچ شده، از اول بپرسید کاتالیست کجا میرود؛ ماجرای هدرز و کاتالیست را جداگانه توضیح دادهایم.
اگر فقط یک کار بکنید، این باشد: قبل از هر تصمیمی درباره کاتالیست، موتور را سالم کنید. کاتالیستی که پشت یک موتور سالم کار کند، خیلی دیرتر از کار میافتد، و ماشینی که موتور سالم و کاتالیست سالم دارد، نه چراغ چک روشن میکند و نه در صف معاینه فنی دلتان را میلرزاند.
