ماشین تیون‌شده چه روغنی می‌خواهد و کی باید عوضش کرد؟

جواب کوتاه این است: گرید روغن را از دفترچه ماشین خودتان بردارید، نه از توصیه مغازه. روغن باکیفیتی بخرید که کلاس API آن همانی باشد که دفترچه خواسته یا جدیدتر. و اگر ماشین‌تان تیون شده یا بیشتر عمرش در ترافیک شهر می‌گذرد، روغن را زودتر از دوره معمول عوض کنید. بقیه‌اش شرح همین سه جمله است، به‌اضافه چند باور غلط که در کارگاه‌ها زیاد شنیده می‌شود.

عددها و حروف روی قوطی

در 10W-40، حرف W از winter یعنی زمستان می‌آید. عدد اول نشان می‌دهد روغن در سرما چقدر روان می‌ماند؛ هرچه کوچک‌تر باشد، روغن در استارت سرد زودتر به همه جای موتور می‌رسد. طبق استاندارد SAE J300، روغن 10W باید آزمون استارت را در منفی ۲۵ درجه و آزمون پمپ شدن را در منفی ۳۰ درجه پاس کند. عدد دوم به غلظت روغن در دمای کار موتور (۱۰۰ درجه) مربوط است: روغن ۴۰ از ۳۰ غلیظ‌تر است و از ۵۰ رقیق‌تر.

حروف بعد از API سطح کیفی روغن را نشان می‌دهد. S یعنی روغن موتور بنزینی و حرف دوم نسل آن است: SL سال ۲۰۰۱ آمد، SN سال ۲۰۱۰، SP سال ۲۰۲۰ و SQ سال ۲۰۲۵. به گفته خود API، در موتورهای بنزینی هر کلاس جدید همه ویژگی‌های کلاس‌های قبلی را دارد؛ پس اگر دفترچه SL خواسته، روغن SN یا SP با همان گرید کاملاً مجاز است. SP در برابر رسوب روی پیستون و توربو هم سخت‌گیرتر است. روی روغن‌های اروپایی کد ACEA هم می‌بینید، مثل A3/B4، ولی دفترچه‌های ایران‌خودرو که ما دیدیم استاندارد API خواسته‌اند.

دفترچه ماشین شما چه می‌گوید

این جدول را از دفترچه‌های راهنمای ایران‌خودرو درآورده‌ایم:

موتور	خودرو	روغن طبق دفترچه
EF7 و EF7 توربو	دنا، دنا پلاس، دنا پلاس توربو	10W-40 با API SL
TU	پژو ۲۰۶	10W-40 با API SL
TU5	پژو پارس	10W-40 با API SL
XU7	پژو پارس	20W-50 با API SJ
XU7P	پژو پارس	0W-20 با API SN

همین جدول یک باور رایج را زمین می‌زند: «روغن غلیظ‌تر محافظت بیشتری می‌کند». دفترچه دنا صریحاً نوشته استفاده از همه روغن‌های 20W-50 در موتورهای EF7 مجاز نیست، در حالی که دفترچه پارس برای XU7 دقیقاً 20W-50 خواسته و برای XU7P روغن رقیق 0W-20. هر موتور برای گرانروی مشخصی طراحی شده است. پس گرید را از دفترچه همان موتور بردارید، نه از فروشنده‌ای که برای همه ماشین‌ها یک نسخه می‌پیچد. اگر تیونر گرید دیگری پیشنهاد کرد، دلیل فنی‌اش را بپرسید.

توربو و ریمپ با روغن چه می‌کنند

شفت توربو، به گفته دفترچه دنا، زیر بار نزدیک ۲۰۰ هزار دور در دقیقه می‌چرخد و بین شفت و یاتاقان‌هایش فقط یک لایه نازک روغن فاصله است. همین روغن گرمای توربو را هم با خودش می‌برد. گرت (Garrett)، از بزرگ‌ترین سازندگان توربو، روغن آلوده را بزرگ‌ترین علت خرابی توربو می‌داند و می‌گوید نبود روغن در چند ثانیه توربو را از کار می‌اندازد. اگر توربوی کارکرده می‌خرید، اول بفهمید توربوی قبلی چرا از کار افتاده؛ خیلی وقت‌ها مقصر همین روغن است.

دو عادت ساده عمر توربو را زیاد می‌کند و دفترچه دنا هر دو را خواسته است. بعد از روشن کردن موتور سرد، بعد از اینکه ماشین بیش از یک روز خاموش مانده، یا بلافاصله بعد از تعویض روغن و فیلتر، دست‌کم ۳۰ ثانیه بگذارید موتور درجا کار کند و گاز ندهید. بعد از رانندگی تند یا فشار زیاد به موتور هم، یکی دو دقیقه بگذارید درجا کار کند و بعد خاموشش کنید؛ درست پیش از خاموش کردن هم گاز ندهید. اگر موتور داغ را یکباره خاموش کنید، روغنی که در محفظه داغ توربو مانده می‌سوزد و رسوب کربنی می‌گذارد و به گفته گرت، آخرش یاتاقان‌ها را خراب می‌کند.

ریمپ و افزایش قدرت هم کار روغن را سخت‌تر می‌کند، چون موتور قوی‌تر گرمای بیشتری تولید می‌کند و روغن در گرما زودتر اکسید می‌شود. اگر موتور در ترافیک داغ می‌کند، اول خنک‌کاری را درست کنید؛ روغن معجزه نمی‌کند.

هر چند کیلومتر؟

دفترچه‌های دنا و ۲۰۶ تعویض روغن و فیلتر را هر ۱۰ هزار کیلومتر یا یک سال، هر کدام زودتر برسد، خواسته‌اند. ولی همین دفترچه‌ها فهرستی از «شرایط سخت» هم دارند: توقف‌های کوتاه و مکرر، ترافیک سنگین شهری، رانندگی طولانی با دور بالا، هوای پرگردوخاک، سوخت نامناسب، شتاب‌گیری ناگهانی و تعویض دنده در دور بالا. در این شرایط دوره تعویض نصف می‌شود، یعنی ۵ هزار کیلومتر یا شش ماه. ماشینی که هر روز در ترافیک تهران است، یا صاحبش پایش را از روی گاز برنمی‌دارد، با تعریف خود کارخانه در ستون شرایط سخت است. ماشین تیون‌شده‌ای که زیاد تند رانده می‌شود هم همین‌طور.

سطح روغن را هم مرتب ببینید؛ نسخه‌های مختلف دفترچه دنا بازدید آن را هر هفته یا هر ۱۰۰۰ کیلومتر یک بار خواسته‌اند. ماشین را روی زمین صاف بگذارید، موتور را گرم و بعد خاموش کنید، پنج دقیقه صبر کنید و بعد گیج را بکشید. سطح نباید از MAX بالاتر برود. مصرف مجاز روغن را هم دفترچه‌ها نوشته‌اند: EF7 حداکثر ۰٫۲ لیتر و TU و XU7 حداکثر ۰٫۳ لیتر در هر ۱۰۰۰ کیلومتر. موتوری که بیش از این روغن می‌خورد اول تعمیر لازم دارد، بعد تیونینگ. موقع خرید تاریخ تولید را هم نگاه کنید؛ دفترچه‌ها صریحاً گفته‌اند از روغنی که بیش از سه سال از تولیدش گذشته استفاده نشود.

روغن تقلبی و دو باور غلط دیگر

بازار روغن تقلبی واقعی است. اردیبهشت ۱۴۰۵ پلیس آگاهی رباط‌کریم انباری با بیش از ۴۶ هزار لیتر روغن موتور تقلبی و برچسب و نشان تجاری جعلی کشف کرد. در پرونده‌ای قدیمی‌تر هم باندهایی روغن سوخته را در قوطی نو با اسم برندهای معروف پلمب می‌کردند. راه‌های ساده‌ای برای کم کردن این خطر هست:

• از فروشگاه شناخته‌شده بخرید و فاکتور بگیرید.
• فویل زیر درب باید سالم و یکدست باشد و تاریخ تولید و سری ساخت خوانا.
• اگر برند کد اصالت یا برچسب امنیتی دارد، استعلامش کنید.
• درب قوطی را خودتان باز کنید و قوطی خالی را سوراخ یا له کنید تا دوباره پر نشود.

قیمتی که خیلی پایین‌تر از بقیه بازار است، خودش علامت هشدار است.

باور غلط اول این است که مکمل روغن، روغن را قوی‌تر می‌کند. دفترچه‌های ۲۰۶ و پارس افزودن هرگونه مکمل به روغن را مجاز نمی‌دانند و دفترچه دنا می‌گوید این کار می‌تواند به موتور آسیب جدی بزند. روغن استاندارد افزودنی‌های لازمش را از کارخانه دارد.

باور غلط دوم این است که روغن سیاه‌شده تمام شده است. مواد شوینده روغن دوده و ذرات ریز را معلق نگه می‌دارند تا با فیلتر و تعویض بعدی بیرون بروند؛ سیاه شدن یعنی روغن دارد کارش را می‌کند. معیار تعویض، کیلومتر و زمان است، نه رنگ. ولی روغن شیری‌رنگ را جدی بگیرید؛ معمولاً یعنی مایع خنک‌کننده به روغن راه پیدا کرده و واشر سرسیلندر باید بررسی شود.