توربوی دستدوم میخرید؟ قبل از پرداخت اینها را چک کنید
شفت، پروانهها، رد روغن و ویستگیت یک توربوی کارکرده را چطور در چند دقیقه بسنجید، از فروشنده چه بپرسید و بعد از خرید چطور نصبش کنید که زود از کار نیفتد.
توربوی کارکرده میتواند خرید عاقلانهای باشد یا گرانترین قطعهای که تا حالا دور انداختهاید. خبر خوب این است که بیشتر عیبها را همانجا، روی پیشخوان مغازه، با دست و چشم و یک چراغقوه میشود پیدا کرد. پنج چیز را قبل از پرداخت ببینید: سابقه و شماره فنی، لقی شفت، پروانهها و پوسته، رد روغن و ویستگیت. بعد هم نصب را جدی بگیرید، چون توربو کمتر پیش میآید که به مرگ طبیعی بمیرد.
اول بپرسید از کجا آمده
از فروشنده بپرسید توربو از روی چه ماشین و موتوری باز شده، حدوداً چقدر کار کرده، چرا باز شده و آیا تا روز آخر سالم کار میکرده. اگر ماشین قبلی ریمپ شده بود، توربو دور و حرارت بیشتری دیده است. اگر میگویند تعمیر شده، بپرسید کجا و آیا مجموعه چرخان، یعنی شفت و دو پروانه، بعد از تعمیر بالانس شده است.
روی بدنه بیشتر توربوها پلاکی با شماره فنی هست. آن را با توربوی اصلی ماشین خودتان مقایسه کنید؛ دو توربوی شبیه به هم ممکن است پروانه یا پوسته متفاوتی داشته باشند. برای دنا پلاس توربو، در بازار هم توربوی کامل پیدا میشود و هم فقط «کارتریج»، یعنی بخش وسط با شفت و یاتاقانها، که اگر پوستههای خودتان سالم باشد خرج کمتری دارد. ماجرای پراید فرق دارد: پراید هیچوقت نسخه توربوی کارخانهای نداشته، پس هر توربویی که رویش برود از ماشین دیگری آمده و سؤال اصلی این است که اندازهاش به یک موتور ۱٫۳ لیتری میخورد یا نه. اگر به این فکرید، اول حسابوکتاب توربو روی پراید را بخوانید.
شفت را تکان دهید، ولی درست
مهمترین تست همین است. مهره سر شفت را از سمت پروانه کمپرسور (پروانه آلومینیومی سمت هوای ورودی) با انگشت بگیرید و دو حرکت را جدا امتحان کنید.
اول لقی محوری، یعنی جلو و عقب رفتن شفت در امتداد خودش. این یکی باید عملاً صفر باشد؛ حد مجازش در دفترچههای تعمیر حدود یک دهم میلیمتر یا کمتر است و با انگشت نباید حسش کنید. اگر شفت با یک تق کوچک جلو و عقب میرود، یاتاقان کفگرد (تراست) خورده است.
دوم لقی شعاعی، یعنی بالا و پایین. کمی لقی در این جهت طبیعی است، چون یاتاقانها روی لایه روغن کار میکنند و توربوی خشک همیشه کمی لق به نظر میرسد. ملاک این است که وقتی شفت را به یک طرف فشار میدهید و میچرخانید، هیچکدام از پروانهها به پوسته نخورد. آخر سر پروانه را آزاد بچرخانید؛ باید روان بچرخد و بعد از رها کردن کمی ادامه دهد. هر زبری یا صدای سایش یعنی توربو باید باز شود، و توربویی که باید باز شود قیمت توربوی سالم را ندارد.
پروانهها، پوسته و ویستگیت
با چراغقوه داخل دهانه کمپرسور را نگاه کنید. لبه پرهها باید تیز و سالم باشد؛ پره خمشده یا لبپریده یعنی چیزی مثل سنگریزه یا تکهای از فیلتر وارد مسیر هوا شده است. رد براق آلومینیوم روی دیواره پوسته یعنی پروانه به پوسته خورده و این توربو را باید کنار گذاشت. در سمت داغ (توربین)، ترک در ریشه پرهها یا پره نوکپریده برای رد کردن کافی است. پوسته توربین را هم از بیرون و از داخل دهانه ورودی دود بگردید. توصیه شرکت گرت (Garrett)، از بزرگترین سازندههای توربو، به خریدار روشن است: پوستهای که ترک دارد باید عوض شود. پس اگر فروشنده گفت «مویی است، چیزی نیست»، قیمت یک پوسته نو را از پولی که میدهید کم کنید.
در بیشتر توربوهای بنزینی، یک عملگر دیافراگمی (اکچویتور) دریچه ویستگیت را باز میکند تا بخشی از دود از کنار توربین رد شود و بوست از حد تعیینشده بالاتر نرود. با یک پمپ دستی فشار که گیج دارد، به ورودی عملگر فشار بدهید. میله باید نرم حرکت کند و عقربه گیج نباید پایین بیاید؛ افت فشار یعنی دیافراگم پاره است. بعد میله را از اهرم جدا کنید و ببینید دریچه آزادانه حرکت میکند و کامل مینشیند.
رد روغن را درست بخوانید
آببندی دو سر شفت توربو، برخلاف اسمی که در بازار رویش گذاشتهاند (کاسهنمد)، رینگی فلزی شبیه رینگ پیستون است. به گفته گرت، خیلی از نشتها تقصیر خود این رینگها نیست: لوله برگشت روغنی که گرفته یا تا خورده، فشار زیاد کارتر یا فیلتر هوای کیپ، روغن را از کنارشان رد میکند. کمی روغن داخل دهانه کمپرسور هم ممکن است از لوله تهویه کارتر آمده باشد که پیش از توربو به مسیر هوا وصل است. پس روغن روی توربوی کارکرده لزوماً یعنی آببندی خورده نیست، ولی شما هم نمیتوانید خلافش را ثابت کنید؛ آن را دلیلی برای چانه زدن بدانید. روغن جمعشده در سمت توربین جدیتر است.
سوراخ ورود و خروج روغن را هم ببینید. اگر داخلشان لایه سیاه و سفت کربن نشسته، روغن در این توربو پخته است. دفترچه راهنمای دنا پلاس توربو هم هشدار میدهد که خاموش کردن یکباره موتور داغ، روغنِ مانده در مجرای خروجی توربو را به کربن تبدیل میکند و مجرا را میبندد.
تعمیری بخرید، نو یا دستدوم؟
تعمیر اصولی توربو یعنی یاتاقانها و آببندها نو شوند، پروانه آسیبدیده عوض شود و مجموعه چرخان دوباره بالانس شود. بدون بالانس، اسمش تعمیر است ولی کسی نمیداند چقدر دوام میآورد. حساب سرانگشتی هم ساده است: توربوی دستدومِ بیسابقه و بیضمانت باید بهوضوح از یک توربوی تعمیری ضمانتدار ارزانتر باشد. اگر فاصله قیمتشان کم است، تعمیری یا نو بخرید تا ریسک را فروشنده بپذیرد، نه شما. اگر توربو را برای دنا پلاس توربویی میخواهید که قرار است ریمپ شود، حد و مرز ریمپ این ماشین را هم بخوانید.
نصب؛ جایی که بیشتر توربوها از دست میروند
گرت در راهنمای نصبش تأکید میکند که خرابی توربو اغلب نشانه یک مشکل دیگر است، نه علت آن؛ معمولاً کمروغنی، روغن کثیف، ورود جسم خارجی، دور بیش از حد یا حرارت زیاد. پس اول همان را پیدا و رفع کنید و بعد:
- روغن، فیلتر روغن و فیلتر هوا را نو کنید و روغنی با گرید درست بریزید.
- لوله رفت روغن را عوض کنید، چون ممکن است از داخل کربن گرفته باشد و از بیرون سالم به نظر برسد. لوله برگشت نباید جایی تا خورده باشد و روی فلنجهای روغن چسب واشر نزنید.
- اگر پروانه توربوی قبلی شکسته بود، تکههایش ممکن است در لولهها و اینترکولر مانده باشد. بعضی سازندهها بعد از خرابی مکانیکی توربو تعویض اینترکولر را توصیه میکنند، چون شستوشو تضمین نمیکند همه برادهها بیرون بیاید.
- پیش از بستن لوله رفت، از سوراخ ورودی کمی روغن تمیز داخل توربو بریزید. بعد، طوری که موتور روشن نشود، ۱۰ تا ۱۵ ثانیه استارت بزنید تا مسیر روغن پر شود.
- روشن کنید، سه چهار دقیقه در دور آرام بگذارید و دنبال نشتی روغن، دود و هوا بگردید.
دفترچه دنا پلاس توربو برای رانندگی هر روز هم دو قاعده دارد: اگر ماشین بیش از یک روز خوابیده، تازه روغن عوض کردهاید یا موتور سرد است، دستکم ۳۰ ثانیه صبر کنید تا موتور درجا کار کند. قبل از خاموش کردن هم گاز ندهید و بگذارید موتور دستکم دو دقیقه درجا بچرخد.
اگر از همه اینها فقط یک کار از دستتان برمیآید، همین را انجام دهید: قبل از بستن توربوی تازه، بفهمید قبلی چرا از کار افتاد.
